Cp ve Cpk Nedir? Süreç Yeterliliği

Cp ve Cpk Nedir? Süreç Yeterliliği

Cp ve Cpk, bir üretim sürecinin müşteri tolerans sınırları içinde ürün üretme yeteneğini tek bir sayıyla ifade eden süreç yeterliliği indeksleridir. Cp sürecin yayılımının tolerans aralığına sığıp sığmadığını, Cpk ise sürecin merkezinin kaymasını da hesaba katarak gerçekte ne kadarının tolerans içinde kaldığını gösterir.

Kısaca

  • Cp = (USL − LSL) / 6σ; Cpk = min[(USL − X̄) / 3σ, (X̄ − LSL) / 3σ].
  • Birimsizdir; ne kadar yüksekse süreç toleransa o kadar rahat sığar.
  • Yaygın kabul: Cpk ≥ 1,33 yeterli, ≥ 1,67 yeni süreçlerde beklenen, < 1,00 yetersiz.
  • Yalnızca istatistiksel kontrol altındaki (kararlı) süreç için anlamlıdır.
  • Kalite mühendisleri, PPAP dosyalarında ve müşteri denetimlerinde kullanır.

Süreç Yeterliliği Nedir?

Kontrol kartı sürecin kararlı olup olmadığını söyler; yeterlilik ise kararlı bir sürecin toleransları karşılayıp karşılamadığını söyler. İkisi farklı sorulardır. Bir süreç tamamen kararlı olup sürekli tolerans dışı üretebilir (kararlı ama yetersiz) ya da toleransı karşılayıp kararsız olabilir. Yeterlilik hesabı ancak SPC ile kararlılık doğrulandıktan sonra anlamlıdır.

Cp: Potansiyel Yeterlilik

Cp, tolerans genişliğini sürecin doğal yayılımına (6 sigma) böler:

Cp = (USL − LSL) / 6σ

Burada USL üst, LSL alt tolerans sınırı, σ süreç standart sapmasıdır. Cp = 1 ise süreç yayılımı tolerans aralığıyla tam aynı genişliktedir; Cp = 2 ise tolerans süreç yayılımının iki katıdır. Cp merkezlenmeyi dikkate almaz: süreç tamamen tolerans dışına kaymış olsa bile Cp değişmez. Bu yüzden “potansiyel” yeterlilik denir.

Cpk: Gerçek Yeterlilik

Cpk, süreç ortalamasının en yakın tolerans sınırına olan uzaklığını 3 sigmaya böler ve küçük olanı alır:

Cpk = min [ (USL − X̄) / 3σ , (X̄ − LSL) / 3σ ]

Süreç tolerans ortasındaysa Cpk = Cp olur. Merkez kaydıkça Cpk düşer. Cp yüksek, Cpk düşükse sorun yayılımda değil ayardadır; makineyi merkezlemek yeterlidir. Cp de düşükse yayılımı küçültmek gerekir ki bu genellikle daha zor ve pahalıdır.

Eşik Değerler

CpkYorumYaklaşık tolerans dışı oran (merkezli, normal dağılım)
< 1,00Yetersiz; tolerans dışı üretim var> %0,27
1,00Sınırda; ±3σ tam toleransa değiyor%0,27 (2.700 ppm)
1,33Yeterli (yaygın minimum kabul)≈ 63 ppm
1,67İyi; yeni süreç ve kritik karakteristikte beklenir≈ 0,6 ppm
2,00Altı sigma seviyesi≈ 0,002 ppm

Sayısal Örnek

Bir enjeksiyon parçasının et kalınlığı için LSL = 4,90 mm, USL = 5,10 mm. Kararlı süreçten X̄ = 5,03 mm, σ = 0,02 mm hesaplanıyor.

  • Cp = (5,10 − 4,90) / (6 × 0,02) = 0,20 / 0,12 = 1,67
  • Üst taraf: (5,10 − 5,03) / (3 × 0,02) = 0,07 / 0,06 = 1,17
  • Alt taraf: (5,03 − 4,90) / (3 × 0,02) = 0,13 / 0,06 = 2,17
  • Cpk = min(1,17; 2,17) = 1,17

Yorum: Süreç yayılımı yeterli (Cp 1,67), ancak merkez 0,03 mm üste kaymış. Ayarı 5,00 mm’ye çekmek Cpk’yi de 1,67’ye taşır; yeni kalıp ya da makine gerekmez.

Cp/Cpk ile Pp/Ppk

Cp ve Cpk hesabında sigma, alt grup içi yayılımdan (R̄/d₂ tahmini) türetilir ve kısa dönem yeteneği gösterir. Pp ve Ppk tüm verinin standart sapmasını kullanır; vardiya, hammadde lotu, mevsim gibi uzun dönem etkilerini içerir. Cpk 1,6 iken Ppk 1,1 çıkıyorsa süreç anlık olarak iyi ama zaman içinde kayıyor demektir; sorun makinede değil, lotlar veya vardiyalar arasındadır.

Yaygın Hatalar

  • Kararsız süreç için Cpk hesaplamak; sayı anlamsızdır ve yanıltır.
  • Az veriyle (örneğin 10 ölçüm) hesaplayıp güvenilir sanmak; en az 100 veri önerilir.
  • Normal olmayan dağılımda (düzlük, eksantriklik gibi tek taraflı toleranslar) standart formülü kullanmak.
  • Cp’yi raporlayıp Cpk’yi gizlemek.
  • Kalibre edilmemiş ölçüm cihazıyla hesaplamak; ölçüm hatası sigma’ya karışır.

Sık Sorulan Sorular

Cp ile Cpk arasındaki fark nedir?
Cp yalnızca yayılıma bakar: süreç dağılımı tolerans aralığına kaç kez sığıyor? Cpk ise sürecin merkezinin tolerans ortasından ne kadar uzak olduğunu da hesaba katar. Süreç tam merkezdeyse Cp = Cpk olur; merkez kaydıkça Cpk düşer, Cp değişmez.
Cpk kaç olmalıdır?
Yaygın sektör kabulü seri üretimde Cpk ≥ 1,33’tür; otomotivde yeni süreçler için 1,67 istenir. Cpk = 1,00 sürecin ±3 sigmasının tam tolerans sınırına değdiği anlamına gelir ve pratikte yetersiz sayılır. 1’in altı tolerans dışı üretim demektir.
Pp ve Ppk ile Cp ve Cpk arasındaki fark nedir?
Cp/Cpk kısa dönem yayılımı (alt grup içi sigma) kullanır ve sürecin potansiyelini gösterir. Pp/Ppk tüm verinin standart sapmasıyla hesaplanır ve gerçekleşen uzun dönem performansı gösterir. Cpk ile Ppk arasındaki fark büyükse süreç kararlı değildir.

EFFIX MES’te Cp ve Cpk

EFFIX MES, kontrol planındaki her karakteristik için toplanan ölçümlerden Cp ve Cpk değerlerini otomatik hesaplar ve aynı ekranda I-MR / X̄-R kontrol kartlarıyla birlikte gösterir; böylece yeterlilik yalnızca kararlı süreç verisiyle yorumlanır. Değerler makine, ürün, vardiya veya lot bazında filtrelenebilir ve esnek rapor tasarımcısıyla müşteri denetimine uygun biçimde dışa aktarılabilir. Yeterlilik düştüğünde Proaktif Uyarı Sistemi üzerinden bildirim tanımlanabilir. Süreç yeterliliğini sürekli izlemek için EFFIX MES sayfasını inceleyin veya tanıtım/demo talebi gönderin.